قال النّبىّ « 1 » صلّى اللّه عليه و سلّم . « العلم علمان : علم « 2 » ثابت بالقلب و هو العلم النّافع و علم باللّسان و هو حجّة اللّه ( آ : برگ 32 ب ) : فى « 3 » عباده « 4 » » . امّا « 5 » ظاهر چون فقه و حديث و تفسير . و امّا باطن چون تصوّف « 6 » كه از قلم « 7 » اللّه فايض است بر لوح قلب صوفى صافى « 8 » . و قال النّبىّ « 9 » صلّى اللّه عليه و سلّم : علم الباطن سرّ من أسرار « 10 » اللّه « 11 » و حكم ( ب ) « 12 » من حكم اللّه يقذفه فى قلوب من يشاء من أوليائه « 13 » . « 14 » و قلم خلقى باشد از خلايق « 15 » اللّه كه سبب « 16 » انتقاش علوم بود در دلها ، قال النّبىّ « 17 » صلّى اللّه عليه و سلّم :

--> ( 1 ) ل ، ن ، گ : ندارد . ( 2 ) آ : ندارد . ( 3 ) ل ، ن ، گ : على ( بجاى فى ) . ( 4 ) ب : حاشيه برگ 30 الف . يعنى علم دو است يكى آن است كه ثبوتى در دل دارد و علم نافع همين است مثل ( . . . ناخوانا . . . ) دوم علم به زبان است و حجت در ميان بندگان همين علم است مثل فقه و حديث . غزالى : احياء علوم الدين ج 3 ، ص 23 . كنز العمال ، ج 5 ، صص 200 . 211 . حضرت على در نهج البلاغه ، ص 932 فرموده : العلم علمان مطبوع و مسموع و سموع ينفع اذا لم يكن المطبوع . ( 5 ) گ : و امّا . ( 6 ) تصوف در اصطلاح اهل عرفان پاكيزه كردن دل است از محبت سوى اللّه و آراسته كردن ظاهر است من حيث العمل و الاعتقاد با مأمورات و دور بودن از منشيات و مواظبت نمودن به فرموده رسول خدا عليه الصلاة و السّلام . . . براى تفصيل رك به : كتاب كشاف اصطلاحات الفنون ، ج 2 ، ص 841 . ( 7 ) قلم در اصطلاح صوفيه عبارت است از حضرت تفصيل كه كنايت از واحديت باشد و قيل قلم عبارت است از نفس كل و بطور بعضى از لوح رك به : كتاب كشاف اصطلاحات الفنون ، ج 2 ، ص 1223 . گ : علم اللّه . ( 8 ) ل ، ن : صافى و صوفى . ( 9 ) ن ، گ : ندارد . ( 10 ) ل ، ن ، گ : سر . ( 11 ) كنز العمال ، ج 5 ، ص 231 . ابو طالب : قوت القلوب ، ج 1 ، ص 178 . ( 12 ) ب : برگ 30 ب . ( 13 ) ب : عباد اوليائه . ( 14 ) ب : حاشيه برگ 30 الف يعنى علم باطن سرى است از اسرار حق و حكمى است از حكماى او كه بياندازد آن علم را در دل هركه خواهد از بندگان خود كه او يكى از اولياى او باشد . احمد بن حنبل ، ج 5 ، ص 417 . ولى الدّين محمّد ، مشكاة المصابيح ، ص 12 . ( 15 ) ل : خلق . ( 16 ) ن : ندارد . ( 17 ) ل ، ن ، گ : ندارد .